การย้อมเส้นด้ายด้วยธรรมชาติ — พืช สารช่วยติดสี และเทคนิคดั้งเดิม

การย้อมสีธรรมชาติคืออะไร

การย้อมสีธรรมชาติ (ภาษาอังกฤษ: natural dyeing, botanical dyeing) ใช้สีย้อมที่ได้จากพืช ผลไม้ เปลือกไม้ ราก แมลง หรือแร่ธาตุ ต่างจากสีย้อมสังเคราะห์ (acid dyes, fiber reactive) สีย้อมธรรมชาตินั้นเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ไม่เป็นพิษ และให้โทนสีที่เป็นเอกลักษณ์แบบดินธรรมชาติ ซึ่งสีสังเคราะห์แทบจะเลียนแบบไม่ได้

สารช่วยติดสี — เหตุใดจึงจำเป็น

สีย้อมธรรมชาติส่วนใหญ่ไม่สามารถจับกับเส้นใยได้ด้วยตัวเอง — หากไม่มีสารช่วยติดสี สีจะหลุดออกเมื่อซัก สารช่วยติดสี (mordant) คือสารเคมีที่สร้างพันธะระหว่างเส้นใยและสีย้อม ควรแช่เส้นด้ายในสารละลายสารช่วยติดสีก่อนการย้อม

สารส้ม (alum / โพแทสเซียมอะลูมินัมซัลเฟต) — สารช่วยติดสีที่พบบ่อยที่สุดและปลอดภัยที่สุด ไม่มีผลต่อสี อัตราส่วน: 10–15% ของน้ำหนักเส้นด้าย

เหล็ก (เฟอรัสซัลเฟต) — ทำให้สีเข้มขึ้นและหม่นลง (saddening) เพิ่มโทนสีเขียวอมเทา อัตราส่วน: 2–4% ของน้ำหนักเส้นด้าย ระวัง — หากใช้เหล็กมากเกินไปจะทำให้เส้นใยเปราะ

ทองแดง (คอปเปอร์ซัลเฟต) — เปลี่ยนโทนสีไปทางสีเขียว มีความเป็นพิษ — ระวังในการกำจัดทิ้ง

สีย้อมธรรมชาติดั้งเดิม

ขั้นตอนพื้นฐาน

ขั้นตอนที่ 1 — การเตรียมสารช่วยติดสี: แช่เส้นด้ายในสารละลายสารส้ม (10% ของน้ำหนักเส้นด้ายในน้ำอุ่น) เป็นเวลา 1 ชั่วโมง นำออกแต่ไม่ต้องล้างน้ำ

ขั้นตอนที่ 2 — น้ำย้อม: ต้มวัตถุดิบ (เช่น กำมือเปลือกหัวหอม) ในน้ำนาน 30–60 นาที กรองออก — ของเหลวที่ได้คือน้ำย้อม

ขั้นตอนที่ 3 — การย้อมสี: ใส่เส้นด้ายที่ผ่านสารช่วยติดสีแล้วลงในน้ำย้อม อุ่นที่อุณหภูมิ 80°C และคงไว้นาน 30–60 นาที ปล่อยให้เย็นในน้ำย้อม (การเย็นตัวช้า = สีเข้มข้นขึ้น)

ขั้นตอนที่ 4 — การล้างออก: ซักในน้ำอุ่น ตากแห้งในท่านอนราบ

เคล็ดลับ

สีที่ได้ขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายอย่าง ได้แก่ ชนิดของเส้นใย ความกระด้างของน้ำ ความสดของวัตถุดิบ ระยะเวลาการต้ม และชนิดของสารช่วยติดสี ดังนั้นการย้อมสีธรรมชาติจึงมักคาดเดาไม่ได้เสมอ — แต่ละครั้งคือผลงานต้นฉบับ ควรบันทึกข้อมูลไว้: ใช้อะไร เท่าไหร่ นานแค่ไหน — เพื่อให้สามารถทำซ้ำผลลัพธ์ได้ใกล้เคียงในครั้งต่อไป